مؤلّف است . قسم دوّم مىبايد گزارشى مفصّلتر از خراسان و ما وراء النهر داشته باشد ، امّا هنوز تماما به دست نيامده 14 و در بيشتر نسخه‌هاى كتاب مطلب دربارهء خراسان به سال 1420 / 623 ه . ختم مىشود . در نسخهء آكسفرد به دنبالهء اين قسمت گزارشى از ما وراء النهر هست و مؤلّف وعده داده كه مختصرى از تاريخ آن بياورد ، ولى معلوم نيست كه آيا اين قسمت تاريخى نوشته شده يا نه . 15 با آنكه از نيمهء اوّل قرن نوزدهم تعدادى از دانشوران خبره نسخه‌هاى خطّى كتاب حافظ ابرو را مىشناختند 16 كشف كامل آن به وسيلهء بار تولد ، مورّخ بزرگ ، انجام شد و ضمن مقاله‌اى از مجموعهء مقالات تقديمى به ويكتور روزن ( 1897 ) 17 مطالعهء دقيق و جدّى كتاب را پى ريزى كرد و در تحقيقات بعدى خويش مكرّر از آن سخن آورد و اهميت كتاب و مطالب آن را روشن كرد ، و هم او روايتهاى حافظ ابرو را دربارهء اينكه رود آمودريا ( جيحون ) در دورانهاى تاريخى به درياى قزوين مىريخته 18 مورد توجّه خاصّ قرار داد . دربارهء گزارش ما وراء النهر نيز به همين دقّت مطالعه كرد و قسمتهاى مهمى از متن را به روسى برگردانيد . 19 بار تولد كه در موارد مكرّر ارزش كم نظير مطالب كتاب را تأييد مىكند ، از اين نكته نيز غافل نمىماند كه حافظ ابرو از عيوب و نواقص معمولى نوشته‌هاى جغرافيايى عربى به دور نيست و بيشتر گزارش وى از عجايب ما وراء النهر و معادن و محصولات آن از مؤلّفان قرن دهم گرفته شده 20 و بندرت با وضع دورانى كه مؤلّف در آن به سر مىبرده انطباق دارد . ارتباط كتاب حافظ ابرو با مكتب قديم جغرافيايى عرب بجز آنچه گفتيم عامل ديگرى نيز داشت و بنا بود نقشه‌هاى كتاب نمودار بلاد اسلام باشد و اين نكته مكرّر در متن آمده است . به احتمال قوى همهء نقشه‌هاى اطلس اسلام در دسترس وى بوده ولى در نسخه‌هاى موجود فقط در نسخهء موزهء بريتانيا دو نقشهء جهان و دو نقشهء ديگر از بعضى مناطق وجود دارد . 21 دو نقشهء اوّلى 22 با تغييراتى اندك همان نقشهء مدوّر جهان است كه ريشهء آن از بلخى است ولى بر نقشه‌هاى حافظ ابرو ، به خلاف نقشه‌هاى جغرافيايى عربى ، شبكهء خطوط طول و عرض - البتّه به صورت كاملا ابتدايى - نمودار شده 23 كه با دقّت توان دانست كه شبكهء مذكور پس از رسم نقشه‌ها بر آن اضافه شده و محتملا با نمونه اوّلى ارتباط ندارد . براى قضاوت قطعى در اين باب بايد نقشه دقيقا بر اساس خطّ شناسى و تعيين قدمت خطّ نوشته مطالعه شود ، ولى هم اكنون مىتوان گفت كه خطوط طول و عرض موجود ، كار حافظ ابرو يا رسّام نقشهء اوّلى نيست . دو نقشهء اقليمى موجود نيز مربوط به درياى مديترانه و خليج فارس است 24 و آن نيز از نمونه‌هاى اطلس اسلام گرفته شده ، ولى در رسم آن نشانهء انحطاط ، اگر نگوييم سقوط ، نمايان است . در نسخهء آكسفرد ، يعنى تنها نسخه‌اى كه قسمت ما وراء النهر را دارد ، در ضمن گزارش ولايت